قاتل هوشمند کتاب

دو سه ماه پیش در همین صفحه نوشتیم «آنتروپیک» شروع به خرید انبوه کتاب کرده تا این یارهای مهربان انسان را دسته‌دسته به قتلگاه ببرد و به گیوتین بسپارد! آن طور که خبرگزاری‌ها و برخی روزنامه‌ها نوشتند ماجرا این بود که اوایل سال ۲۰۲۶، کتابفروشان مستقل آمریکایی با سفارش خریدهای فله‌ای، انبوه وغیرعادی مواجه شدند که برخلاف رویه معمول بازار کتاب بود.
وقتی هم رد ماجرا را زدند، متوجه شدند سرنخ‌های مربوط به «آنتروپیک» می‌رسد که کتاب‌ها را خریده، به روش ناجوانمردانه‌ای آن‌ها را با گیوتین می‌شکافد، اسکن کرده و بعد از ثبت و ضبط محتویات کتاب در پایگاه داده، کتاب‌های شرحه‌شرحه را معدوم می‌کند!
نشریه «نیویورکر» مدتی پیش درباره ابعاد دیگر این ماجرا گزارشی منتشر کرد. بر اساس این گزارش فرایند محرمانه خرید، اسکن و معدوم‌سازی کتاب‌ها توسط «آنتروپیک» که به «پروژه پاناما» یا«پروژه طوطی سبز» معروف شده بود، مثل نامش، مرموز بود و عملیاتی عجیب و فاجعه‌بار به نظر می‌رسید. برای همین خیلی از رسانه‌ها نوشته بودند این کار با هدف نابودی همه کتاب‌های دنیا انجام می‌شود. اما مدتی بعد آنتروپیک اعلام کرد برخلاف شایعه‌های رسانه‌ای، هدف از این برنامه، بلعیدن نسخه‌های کمیاب و یا همه کتاب‌های موجود دنیا نیست. آن‌ها مدعی بودند می‌خواهند متون غیرداستانی، پژوهش‌های دانشگاهی داوری‌شده و کتاب‌های شابک‌داری که بین سال‌های ۱۹۷۰ تا ۲۰۱۰ منتشر شده‌اند و اغلب در قفسه‌های کتابخانه‌ها خاک می‌خورند را به هوش مصنوعی بدهند و برای همین هم فعلاً و فقط کتاب‌های دانشگاهی، متون غیرداستانی کم‌تیراژ و راهنماهای قدیمی به صورت عمده خریداری شده‌اند.
گویا این پروژه از مدت‌ها پیش شروع شده و حتی یک بار در سال ۲۰۲۵ کار به دادگاه هم کشیده بود تا درنهایت قاضی «ویلیام آلسپ» در حکمی بحث‌برانگیز، درحالی‌که آنتروپیک را به‌خاطر برخی رفتارهای غیرشفاف در نگهداری غیرقانونی فایل‌ها توبیخ کرد، در کل، رویکرد این شرکت را در زمینه تبدیل کتاب‌های کاغذی به داده‌های هوش مصنوعی مورد قبول خواند. استدلال آنتروپیک هم این بود که دارد بر اساس قانون «استفاده منصفانه» متن را از حالت کاغذی به حالت دیجیتال درمی‌آورد و کاری مجاز را انجام می‌دهد.
اما نگرانی اصلی اهالی حوزه کتاب دقیقاً همین دگرگونی و تبدیل کتاب واقعی به مجازی است.
«نیویورکر» می‌نویسد: فعالان حوزه نشر هشدار می‌دهند آنچه آنتروپیک دارد می‌سازد، نه یک «کتابخانه»، بلکه یک «معدن داده‌» است و فقط هم برای تقویت هوش مصنوعی «کلود» کاربرد دارد نه برای عموم انسان‌ها. «لیا پرایس» مورخ رسانه اشاره می‌کند که هر نسلی همواره در جست‌وجوی «قاتلی برای کتاب‌ها» بوده است؛ از هراس‌های قرن نوزدهم درباره کتابخانه‌های عمومی بگیرید تا نگرانی‌های عصر دیجیتال.
این مورخ معتقد است تهدید امروزی برای کتاب با تهدیدهای سابق بسیار متفاوت است. درواقع قاتل کتاب، رنگ عوض کرده و تواناتر از قاتلان قبلی است. او می‌گوید ما در مرحله گذار هستیم؛ در این مرحله «خواننده انسانی» که با تأمل و غوطه‌وری به خواندن کتاب مبادرت می‌کند، قرار است به یک «خواننده ماشینی» تبدیل شود. یک استاد ادبیات و هوش مصنوعی نیز هشدار می‌دهد این فرایند منجر به نوعی «همگون‌سازیِ» ادبیات می‌شود. وقتی کتابی از جلد، تاریخچه تألیف و ماهیت فیزیکی‌اش جدا و در حجم عظیمی از داده‌های دیگر حل شده، روابط درونی و هویت مستقل اثر نابود می‌شود. این کار چیزی بسیار خطرناک تر از محو و نابودی کتاب است؛ چون پیوند میان نویسنده انسانی و خواننده را به‌طور کامل قطع می‌کند.